رمضان؛ ماه احراق گناهان و عرصه تزکیه نفس

محمد احراری عضو کانون مدادالفضلاء و نویسندگان استان حوزوی البرز در یادداشت اختصاصی پایگاه خبری تحلیلی” صدای امید شهر ” نوشت:ماه رمضان در منظومه معارف اسلامی صرفاً مقطعی زمانی در تقویم عبادی مسلمانان نیست، بلکه حقیقتی تربیتی و حقیقتی قدسی است که در آن، ساحت وجودی انسان در معرض تحولی بنیادین قرار می‌گیرد. این ماه شریف که در قرآن به عنوان ماه نزول وحی و هدایت بشر معرفی شده، همواره در سنت اسلامی از جایگاهی ممتاز برخوردار بوده و در کلمات و تعالیم رسول خدا و اهل البیت سلام‌الله‌علیهم‌اجمعین، ابعاد گوناگون معنوی و تربیتی آن تبیین شده است.از جمله مباحث قابل تأمل در این زمینه، بررسی معنای «رمضان» و وجه تسمیه این ماه مبارک در روایات اسلامی است؛ اینکه چرا این ماه «رمضان» نامیده شده و این نام‌گذاری چه نسبتی با حقیقت تربیتی، سلوکی و معنوی آن دارد.

واکاوی ریشه لغوی این واژه و تحلیل روایات وارد شده در این باب، افق‌های تازه‌ای از فلسفه روزه، حقیقت تزکیه و جایگاه این ماه در مسیر کمال انسان را آشکار می‌سازد.بر این اساس، نوشتار حاضر می‌کوشد با نگاهی تحلیلی و روایی، حقیقت رمضان و وجه تسمیه آن را در منابع اسلامی مورد بررسی قرار داده و ابعاد معرفتی و تربیتی این ماه الهی را تبیین کند.

بررسی لغوی رمضان یکی از مباحثی که گاه مورد غفلت قرار می‌گیرد، بررسی لغوی عبادات و متعلقات آن‌هاست؛ حال آن‌که واکاوی معنای لغوی، زمینه فهم حقیقت و کشف پیوند میان معنای لفظی و حقیقت شرعی را فراهم ساخته و تا حدی فلسفه نام‌گذاری آن را روشن می‌سازد.معاجم لغوی، ریشه «رَمَضَ» را به معنای شدت حرارت، سنگ‌های گداخته و سوزندگی ناشی از گرمای شدید دانسته‌اند.

این معنا، از نوعی احراق و سوزانندگی حکایت دارد که می‌تواند زمینه فهم معنای تربیتی و معنوی ماه رمضان و ارتباط آن با تطهیر انسان از آلودگی‌ها را تبیین کند.این معنای لغوی در متون روایی نیز مورد توجه قرار گرفته و در برخی روایات، وجه تسمیه رمضان به سوزاندن گناهان و تطهیر انسان از آلودگی‌های معنوی تفسیر شده است.قَالَ رَسُولُ اللهِ صَلَی‌اللهُ‌عَلَیهِ‌وَ‌آلِهِ: «إِنَّمَا سُمِّيَ رَمَضَانَ لِأَنَّهُ تُرْمَضُ فِيهِ اَلذُّنُوبُ أَيْ تُحْرَقُ». (مستدرک الوسائل ج ۷، ص ۵۴۶)همانا این ماه «رمضان» نامیده شده است؛ زیرا در آن گناهان سوزانده می‌شود.فلذا، معنای لغوی این ماه مبارک با آموزه‌های روایی هماهنگی داشته و رمضان ماه احراق و زدوده شدن گناهان و عرصه تطهیر و تزکیه انسان معرفی شده است.

ماه رمضان در آیات قرآن جایگاه ماه رمضان در آیات قرآن نیز با تعابیری ویژه مورد توجه قرار گرفته است. قرآن کریم این ماه را ظرف نزول وحی و زمان هدایت بشریت معرفی کرده و می‌فرماید: «شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِلنَّاسِ وَبَيِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَى وَالْفُرْقَانِ» (البقرة / ۱۸۵)؛ ماهی که در آن، قرآن به عنوان مایه هدایت انسان‌ها و معیار تشخیص حق از باطل نازل شده است.

این تعبیر قرآنی نشان می‌دهد که عظمت ماه رمضان، افزون بر جنبه عبادی و فردی، با حقیقت هدایت و تربیت انسان پیوندی عمیق دارد. نزول قرآن در این ماه، رمضان را به ظرف تجلی کلام الهی و عرصه شکل‌گیری حیات معنوی انسان تبدیل کرده است؛ از همین‌رو، روزه در این ماه نه صرفاً امساک از خوردن و آشامیدن، بلکه زمینه‌ساز تقوا و خودسازی معرفی شده است. تعظیم نام ماه رمضان در روایات در برخی روایات بر قداست و جایگاه ویژه نام «رمضان» نیز تأکید شده است.

در این روایات، مؤمن از به‌کار بردن تعبیر «رمضان آمد» نهی شده و توصیه گردیده است که از تعبیر «ماه رمضان» استفاده شود؛ زیرا برای این ماه، شأنی فراتر از یک زمان معمولی در نظر گرفته شده است.«عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ آبَائِهِ عَلَيْهِمُ السَّلاَمُ قَالَ: لاَ تَقُولُوا رَمَضَانَ وَ لاَ جَاءَ رَمَضَانُ وَ لَكِنْ قُولُوا شَهْرَ رَمَضَانَ فَإِنَّكُمْ لاَ تَدْرُونَ مَا رَمَضَانُ». (بحار الأنوار، ج ۹۳، ص ۳۷۷)از همین رو، تعظیم نام ماه مبارک رمضان در حقیقت تعظیم شعائر الهی و پاسداشت فرصتی است که خداوند برای تزکیه و تعالی انسان قرار داده است.

بدین‌سان، مجموعه آموزه‌های روایی درباره ماه رمضان، از یک‌سو بر حقیقت تطهیری و احراق گناهان در این ماه تأکید می‌کند و از سوی دیگر، قداست و جایگاه ممتاز آن را در ساحت عبودیت و تقرب الهی تبیین می‌سازد؛ امری که نشان می‌دهد این ماه صرفاً یک مقطع زمانی نیست، بلکه عرصه‌ای ویژه برای تجلی رحمت الهی و تربیت انسان است.

 بر اساس مجموع آنچه گذشت، تأمل در دلالت‌های لغوی، قرآنی و روایی به‌روشنی آشکار می‌سازد که ماه رمضان در منظومه معارف اسلامی صرفاً ظرفی زمانی در تقویم عبادی نیست، بلکه حقیقتی قدسی و عرصه‌ای ربّانی برای تزکیه نفوس، احراق ذنوب و تحقق هدایت الهی است