البرز در مسیر احیای بازی‌های بومی محلی

در روزگاری که بسیاری از سرگرمی‌ها به صفحه‌های کوچک تلفن همراه محدود شده‌اند، هنوز هم در گوشه‌هایی از ایران بازی‌هایی زنده‌اند که ریشه در فرهنگ، آیین‌ها و سبک زندگی مردمان این سرزمین دارند؛ استان البرز در سالهای اخیر با تمرکز بر شناسایی، مستندسازی و ترویج این بازی‌ها تلاش کرده است تا بخشی از این میراث فرهنگی را احیا کند؛ میراثی که می‌تواند پیوندی میان نسل امروز و گذشته‌های پرنشاط جامعه ایرانی برقرار سازد.

این استان با برخورداری از تنوع قومی و فرهنگی، ظرفیت قابل توجهی برای بازشناسی و احیای بازی‌های بومی‌محلی دارد؛ بازی‌هایی که در گذشته در کوچه‌ها، میدان‌ها، حیاط خانه‌ها، روستاها و آیین‌های جمعی جریان داشتند و علاوه بر ایجاد نشاط، موجب تقویت همکاری، همدلی، تحرک بدنی و پیوند میان نسل‌ها می‌شدند.

شناسایی ۱۲۰ بازی بومی‌محلی در البرز، گامی مهم در مسیر مستندسازی و حفظ میراث ناملموس این استان است؛ میراثی که اگر مورد توجه قرار نگیرد در سایه تغییر سبک زندگی، گسترش آپارتمان‌نشینی، کاهش تعاملات اجتماعی و وابستگی روزافزون کودکان و نوجوانان به تلفن همراه و بازی‌های رایانه‌ای به تدریج از حافظه جمعی جامعه فاصله می‌گیرد.

بازی‌های بومی‌محلی ریشه در اصالت، فرهنگ، جغرافیا، باورها و شیوه زندگی مردم دارند، هر بازی، روایتگر بخشی از زندگی گذشتگان است؛ از مهارت‌های بدنی و ذهنی گرفته تا روحیه کار جمعی، احترام به بزرگ‌ترها، رعایت قانون، صبر، رقابت سالم و مسوولیت‌پذیری؛ به همین دلیل، احیای این بازی‌ها فقط یک فعالیت ورزشی یا تفریحی نیست بلکه اقدامی فرهنگی برای پاسداشت هویت ایرانی-اسلامی و انتقال ارزش‌های اجتماعی به نسل جدید محسوب می‌شود.

در شرایطی که استفاده طولانی‌مدت از تلفن همراه، بازی‌های رایانه‌ای و فضای مجازی، بخشی از اوقات فراغت کودکان و نوجوانان را به خود اختصاص داده است، توجه به بازی‌های بومی‌محلی می‌تواند راهکاری موثر برای ایجاد تعادل در سبک زندگی باشد؛ این بازی‌ها با تکیه بر تحرک، مشارکت گروهی و فضای شاد اجتماعی، زمینه کاهش کم‌تحرکی، انزوا، اضطراب و وابستگی بیش از حد به ابزارهای دیجیتال را فراهم می‌کنند.

کارشناسان حوزه ورزش و فرهنگ معتقدند که بازی‌های بومی‌محلی می‌توانند نقش مهمی در ارتقای سلامت عمومی داشته باشند، بسیاری از این بازی‌ها نیازمند دویدن، پریدن، تمرکز، هماهنگی اعضای بدن، سرعت عمل و تصمیم‌گیری سریع هستند و از همین رو در افزایش آمادگی جسمانی، تقویت مهارت‌های حرکتی، بهبود نشاط روانی و افزایش اعتماد به نفس کودکان و نوجوانان اثرگذارند.

از سوی دیگر، اجرای این بازی‌ها در مدارس، محله‌ها، بوستان‌ها، جشنواره‌های فرهنگی و برنامه‌های اوقات فراغت، می‌تواند ارتباط نسل جدید را با گذشته فرهنگی خود تقویت کند، کودکی که با بازی‌های بومی سرزمین خود آشنا می‌شود تنها یک سرگرمی تازه را تجربه نمی‌کند بلکه با بخشی از ریشه‌های فرهنگی، زبان، آیین‌ها، خاطرات و سبک زندگی نیاکان خود پیوند می‌خورد.

البرز به دلیل مهاجرپذیری و حضور اقوام مختلف ایرانی، امکان کم‌نظیری برای معرفی مجموعه‌ای متنوع از بازی‌های محلی کشور دارد؛ این تنوع می‌تواند به فرصتی برای همگرایی فرهنگی تبدیل شود؛ به گونه‌ای که کودکان و نوجوانان با بازی‌های مناطق مختلف آشنا شوند و در کنار سرگرمی و نشاط، احترام به فرهنگ‌های گوناگون را نیز بیاموزند.

احیای بازی‌های بومی‌محلی نیازمند برنامه‌ریزی مستمر، مستندسازی دقیق، آموزش مربیان، تولید محتوای فرهنگی، حمایت دستگاه‌های اجرایی و مشارکت خانواده‌هاست؛ اگر این بازی‌ها تنها در قالب برنامه‌های مقطعی معرفی شوند، تاثیر ماندگاری نخواهند داشت اما ورود آنها به مدارس، کانون‌های فرهنگی، خانه‌های ورزش روستایی، فرهنگسراها و برنامه‌های محله‌محور می‌تواند زمینه استمرار و فراگیری آن‌ها را فراهم کند.

در این میان، خانواده‌ها نیز نقش مهمی دارند؛ پدران، مادران و پدربزرگ‌ها و مادربزرگ‌ها می‌توانند با بازگو کردن خاطرات و آموزش بازی‌های دوران کودکی خود، حلقه ارتباطی میان گذشته و امروز باشند، این تعامل، علاوه بر احیای بازی‌ها، موجب تقویت روابط خانوادگی و انتقال تجربه‌های فرهنگی میان نسل‌ها می‌شود.

شناسایی گنجینه‌ای از بازی‌های محلی در البرز

تاکنون حدود ۱۲۰ بازی بومی و محلی در استان البرز شناسایی شده است؛ پژوهشی که با تلاش «مهدی اسدی ملردی» پژوهشگر البرزی و با همکاری هیات ورزش روستایی، عشایری و بازی‌های بومی محلی استان انجام شده است.

دستاورد این پژوهش‌ها در قالب ۲ جلد کتاب تدوین شده و از میان این بازی‌ها تاکنون حدود ۳۵ بازی به مرحله برگزاری مسابقات در سطح استان رسیده‌اند؛ موضوعی که نشان می‌دهد ظرفیت‌های بازی‌های محلی می‌تواند فراتر از یک سرگرمی ساده به بخشی از فعالیت‌های سازمان‌یافته ورزشی تبدیل شود.

بازی‌هایی مانند «تاپ تاپ خمیر»، «بپر بومی سر»، «آش تی‌تی»، «لیزلیزک»، «چشمتو ببند»، «قوطی‌بازی»، «لپره سنگ»، «ریسمان‌بازی»، «بشین و پاشو»، «گل یا پوچ»، «آسیاب بشین»، «بیل‌برگردانی» و «لافند بازی» از جمله بازی‌های شناسایی شده در این استان هستند که همچنان در برخی روستاها و مناطق عشایری اجرا می‌شوند.

البته بخشی از این بازی‌ها تنها محدود به البرز نیستند و در نقاط مختلف ایران نیز با نام‌ها یا شیوه‌های مشابه اجرا می‌شوند؛ موضوعی که نشان‌دهنده پیوندهای فرهنگی میان مناطق مختلف کشور است.

شکل‌گیری ساختار توسعه بازی‌های بومی در البرز

توجه سازمان‌یافته به ورزش‌های روستایی و بازی‌های بومی در کشور از سال ۱۳۸۵ و با تقویت ساختار فدراسیون ورزش روستایی و عشایری شکل جدی‌تری به خود گرفت؛در همان سالها هیات ورزش روستایی و عشایری شهرستان کرج نیز فعالیت خود را آغاز کرد و پس از تشکیل استان البرز، این مجموعه در قالب هیات ورزش روستایی، عشایری و بازی‌های بومی محلی استان به فعالیت خود ادامه داد.

در دوره‌های مدیریتی مختلف این هیات، برنامه‌هایی همچون برگزاری جشنواره‌های فرهنگی ـ ورزشی در روستاها، تجهیز خانه‌های ورزش روستایی، توسعه آموزش‌ها و مستندسازی بازی‌های بومی در دستور کار قرار گرفت.

از جمله دستاوردهای مهم این روند می‌توان به تجهیز بیش از۲۵۰ خانه ورزش روستایی در استان البرز و ثبت ملی بازی بومی «سپربازی» به عنوان میراث ناملموس فرهنگی اشاره کرد.

نخستین سرای بازی‌های بومی کشور در البرز

یکی از مهمترین اقدامات اخیر در استان البرز، راه‌اندازی نخستین «سرای بازی‌های بومی محلی» کشور است؛ مجموعه‌ای که با هدف آموزش، پژوهش و برگزاری مسابقات این بازی‌ها در حال تجهیز و آماده‌سازی است.

این مجموعه شامل یک سالن آموزشی بزرگ برای برگزاری دوره‌های نظری و نشست‌های تخصصی و همچنین ۲ زمین روباز برای آموزش عملی و اجرای مسابقات خواهد بود.

«مجیدرضا خانی» رییس هیات ورزش روستایی، عشایری و بازی‌های بومی محلی استان البرز به ایرنا گفت: راه‌اندازی این سرا می‌تواند به مرکزی برای آموزش، تمرین و برگزاری رقابت‌های بازی‌های بومی در کشور تبدیل شود.

وی افزود: با بهره‌برداری از این مجموعه که قرار است همزمان با هفته دولت افتتاح شود، ظرفیت استان برای توسعه ورزش‌های سنتی و افزایش تعداد بازی‌هایی که قابلیت برگزاری مسابقات دارند، بیشتر خواهد شد.

رضا خانی گفت : با اهتمام هیات ورزش روستایی ، عشایری و بازی های بومی محلی استان البرز ، خانه های ورزش تمام ۲۵۰ روستای دارای دهیاری این استان به تجهیزات و لوازم ورزشی مجهز شده اند که هفته گذشته آخرین سری از این امکانات در اختیار ۱۰ روستای باقی مانده البرز قرار گرفت.

البرز؛ الگویی برای توسعه ورزش روستایی

به گفته مسوولان فدراسیون ورزش روستایی، عشایری و بازی‌های بومی محلی، استان البرز در سال‌های اخیر به یکی از استان‌های پیشرو در این حوزه تبدیل شده است.

«علیرضا پسندیده» رییس این فدراسیون ورزش روستایی ، عشایری و بازی های بومی محلی با اشاره به اقدامات انجام شده در البرز اعلام کرده است که این استان با برنامه‌ریزی منسجم و استفاده از ظرفیت‌های موجود توانسته الگوی موفقی برای توسعه ورزش روستایی در کشور ارائه دهد.

طرح «اکوسیستم روستایی» که با هدف معرفی سبک زندگی روستایی، بازی‌های بومی و ظرفیت‌های فرهنگی مناطق روستایی در حال اجراست نیز از جمله برنامه‌هایی است که از نگاه فدراسیون قابلیت تبدیل شدن به یک الگوی ملی را دارد.

بازی‌های بومی؛ شناسنامه فرهنگ و نشاط اجتماعی

کارشناسان فرهنگی بر این باورند که بازی‌های بومی و محلی فراتر از یک سرگرمی ساده، بخشی از شناسنامه فرهنگی جامعه هستند؛ بازی‌هایی که در دل خود روایت‌هایی از همکاری، رقابت سالم، تحرک و تعامل اجتماعی را به همراه دارند.

در جهانی که بخش زیادی از اوقات فراغت کودکان و نوجوانان در فضای مجازی سپری می‌شود، احیای این بازی‌ها می‌تواند فرصتی برای بازگشت به تحرک، ارتباطات واقعی و تجربه شادی‌های جمعی باشد.

توجه به این داشته‌های فرهنگی نه تنها به حفظ میراث ناملموس جامعه کمک می‌کند بلکه می‌تواند نقش مهمی در کاهش آسیب‌های ناشی از وابستگی به فضای مجازی و تقویت نشاط اجتماعی در میان نسل‌های مختلف ایفا کند.

بررسی های علمی و پژوهشی نشان می دهد که هریک از بازی های بومی محلی در ایران و استان البرز دارای قواعد خاص خود بوده و اهدافی مانند تمرکز فکری ، سنجش هوش، ارتقای توان جسمی و فکری و شور و نشاط اجتماعی پشت این بازی ها پنهان است.

زمان برگزاری بازی های بومی محلی بسته به شرایط فرهنگی و اقلیمی مربوط به شب ، روز، فصل ، مناسبت های خاص و به تناسب جنسیت در کشور برگزار می شود که بیانگر رعایت قواعد و حتی سلسله مراتب در انجام آنها است.