بازتعریف مؤلفه های بازدارندگی در جنگ رمضان

جنگ رمضان و مقاومت و پایداری ایران در این 40 روز و از سوی دیگر کنترل  ایران بر تردد کشتی ها در تنگه هرمز، علاوه بر اینکه نشان داد در رویکردهای واقع گرایانه مژلفه قدرت سخت و نظامی برای افزایش بازدارندگی تنها مؤلفه کارساز و قطعی نیست، مشخص شد که مژلفه های فرهنگی ، تاریخی و ژئو پلتیکی مانند قومیت، مذهب، مراودات، تعاملات تاریخی ، همجواری، منابع نفتی و گازی و شاهراه های مواصلاتی هم می تواند زمینه ساز نوعی بازدارندگی شود.

 ذکر این نکته اهمیت دارد که بازدارندگی در این نوشتار در مقابل گسترش طلبی اسرائیل، حملات نطامی به کشورهای غرب آسیا( به جز اسرائیل) ، نظامی گری آمریکا و هم پیمانانش در ناتو نسبت به منطقه، با هدف تنش زدایی نظامی مطرح و تبیین می شود.

 تاکید بر این گزاره  که: رویکردهای واقع گرایانه مؤلفه قدرت سخت و نظامی برای افزایش بازدارندگی تنها مؤلفه کارساز و قطعی نیست و مژلفه های فرهنگی ، تاریخی و ژئو پلتیکی، زمینه ساز نوعی بازدارندگی در مقابل افزایش درگیری های نظامی و گشترش طلبی می شود، 3 دلیل عمده دارد که به آن می پردازم. (البته مطرح کردن این فرض ضروری است که این دلایل،  خود مدلول مقاومت و تاب آوری ایران در دفاعی ارزشمند از سوی نیروهای مسلح، اتخاذ راهبردی کارآمد در حوزه مدیریت تنگه هرمز و همزمان، تلاش های دیپلماتیک مسئولان کشور در اتحاد و انسجامی مثال زدنی است.)

دلیل نخست ورود پاکستان به عنوان میانجی مذاکرات صلح است. کشوری که از یک سو پیمانی امنیتی-دفاعی با عربستان دارد و از سوی دیگر قرابتی دیرینه با ایران؛ ورود پاکستان به عنوان میانجی در مذاکرات صلح و چرخش این میانجیگری از کشورهای حوزه خلیج فارس مانند عمان و قطر به سمت این کشور نشان دهنده زمینه یک همکاری و تعاملی گشترده در غرب آسیا دارد.

 دلیل دوم مذاکرات اخیر وزیر خارجه کشورمان با بن فرحان پس از 40 روز مقاومت و پایداری ایران در برابر تجاوز آمریکا و اسرائیل، است.

 توجه به حسن همجواری دو کشور با اینکه شدیدترین شکاف سیاسی پس از بهبود روابط بین دو کشور ایجاد شد. عربستان کشوری بود که در جنگ 12 روزه به نقد حملات ایران به اسرائیل و پرداخت و در جنگ رمضان به دلیل مداخله در جنگ، رابطه بهبود یافته این دو کشور را با شکاف هایی مواجه کرد. در چنین شرایطی تماس  تلفنی دو وزیر خارجه با هر محتوایی که باشد حداقل می تواند نشانه هایی از عدم تمایل دو بازیگر مهم منطقه ای به افزایش یا استمرار تنش و تمایل به ادامه روابط سیاسی باشد.

دلیل سوم ایجاد اجماعی منطقه ای و فرا منطقه ای در حوزه سیاست خارجی نسبت به  گسترش طلبی اسرائیل است. آن هم زمانی که اتحادیه اروپا نیز برای نخستین بار پس از ایجاد شکاف های سیاسی با ایران موضعی مستقل از خود نشان داده است و تکلیف چین و روسیه نیز به عنوان بازیگران اثر گذار در عرصه بین الملل مشخص است. این چرخش های سیاست خارجی در نظام بین الملل سبب می شود که در چارچوب یک سیاست خارجی عقلایی بر مبنای اشتراکات فرهنگی ، تاریخی و ژئو پلیتیکی، یک همگرایی میان بازیگران مهم غرب آسیا و حتی بازیگران مهم شرق و جنوب شرق آسیا به عنوان مجموعه ای که جدی تر و عینی تر از گذشته منتقد سیاست های تفرقه افکنانه اسرانیل هستند، در کنار روسیه ایجاد شود. حال اینکه این همگرایی موقت باشد یا دائم یا از نگاهی دیگر به شکل گیری سازمانی فراتر از شورای همکاری خلیج فارس ، شانگهای، اکو، اوپک پلاس و… مبدل شود می تواند یک رویکرد نظری و خوش بینانه باشد. اما در هر حال فضای کنونی در عرصه بین الملل نشان دهنده یک همگرایی شاید آسیایی که فراتر از خاورمیانه و شرق و جنوب شرق آسیاست، نسبت به سیاست های اسرائیل  و حرکت به سوی تنش زدایی و همگرایی فرمنطقه ای باشد.

 مهمترین عامل شکل گیری واگرایی بین المللی میان کشورهای جهان با اسرائیل  و از سوی دیگر اتحادیه اروپا و اعضای ناتو با آمریکا و اسرائیل که جنگ رمضان را به بحرانی فراگیر و فرامنطقه ای تبدیل کرده است، موضوع تنگه هرمز و اهمیت این شاهراه مواصلاتی در حوزه انرژی و حتی فراتر از آن محصولات و تولیدات استراتژیک برای کشورهایی است که برخی از آن ها را نام بردیم.

 با توجه به افزایش شکاف های سیاسی بین اتحادیه اروپا و ایالات متحده که از دوره آغاز ریاست جمهوری ترامپ کلید خورد و مهم ترین آن شکاف سیاسی میان ترامپ و مرکل بود، پس از حمله روسیه به اوکراین به دلیل وابستگی نظامی و اقتصادی اروپا به ویژه در حوزه انرژی بهبود یافت اما، با عدم مداخله ناتو و اتحادیه اروپا به مشارکت با آمریکا در برای باز شدن تنگه هرمز و مواضعی بسیار صریح و بی سابقه در این زمینه از سوی کشورهایی مانند اسپانیا و حتی هم پیمان دیرینه آمریکا یعنی بریتانیا، مجددا چون زخم کهنه ای سرباز کرد و حتی شدیدتر شد.

این واگرایی میان اروپا و آمریکا ، در کنار نقد سیاست های جنگ طلبانه اسرائیل، به دلیل وابستگی اروپا به حوزه انرژی و اهمیت تنگه هر مز برای آنها می تواند این اتحادیه را هم مانند بازیگرهای مهم شرق و جنوب شرق آسیا به سازمان ها و همکاری های منطقه ای در غرب آسیا نزدیک تر کند. در این 40 روز شاهد بودیم که بحران انرژی و افزایش قیمت انواع سوخت کشورهایی مانند فیلیپین ، مالزی و ژاپن را هم با مشکلت زیادی مواجه کرد که خود نشان دهنده گسترش این نارضایتی در منطقه جنوب شرق آسیا دارد.

مواضع تند آلمان و فرانسه نسبت به اسرائیل در حمله به ایران و از سوی دیگر نقد سیاست های ترامپ که نسب به دوره اول ریاست جمهوری وی، شکاف بیشتری را  در ااین 40 روز میان آنها نشان می دهد نیز اهمیت جایگاه ژئو پلتیکی را در معادلات سیاسیت بین الملل نشان می دهد.

برقراری روابط دیپاماتیک فرانسه با ایران یکی از مهم ترین مصادیقی است که نشان می دهد فرصتی تاریخی و طلایی در اختیار ایران است که بتواند با توجه به موقعیت ژئو پلتیک خود و با تکیه بر مؤلفه های فرهنگی- تاریخی نسبت به کشورهای غرب آسیا نوعی بازدارندگی را نسبت به گسترش طلبی اسراائیل و البته هژمونی ایالات متحده، در منطقه ما ایجاد کند. فرصتی که  حداقل در زمینه حمله به  زیر ساخت ها ، قطب های علمی، فرهنگی، ورزشی و افراد غیر نظامی در ایران نشان از اجماعی بین المللی دارد .

در این میان نمی توان از نقش ترکیه و مواضع تند این کشور نسبت به اسرائیل غافل شد. کشوری که بر مبنای مؤلفه های فرهنگی و تاریخی به عنوان کی از مهم ترین بازیگران منطقه در کنار عربستان، ایران و البته بر اساس نشانه های کنونی پاکستان، گواه بر نقش مولفه های فرهنگی و تاریخی بر بازدارندگی منطقه ای در مقابل با گشترش طلبی ها و نظامی گری اسرائیل و آمریکاست؛ یک نوع بازدارندگی که این بار  موازنه قوا را نه بر مبنای مؤلفه های قدرت سخت، بلکه بر مبنای اتخاذ راهبردی عقلایی بر بسترهایی فرهنگی، تاریخی و ژئو پلتیکی باز تعریف می کند.

سید علیرضا بهشتی/پژوهشگر، روزنامه نگار و استادیار دانشگاه